Waarom lupinen in goede grond doodgaan en in schrale niet

De eerste lupinen die ik ooit plantte, gingen dood. Alle vijf. Ik had ze in het beste hoekje van de tuin gezet, in rijke zwarte grond die ik met compost had verbeterd, en daar zijn ze in hun eerste winter in weggerot. Pas jaren later begreep ik waarom: ik had het ze veel te goed gedaan.

Lupinen zijn juist planten voor de schrale plekken. Ze halen zelf stikstof uit de lucht, ze wortelen diep, en ze staan het liefst in magere, doorlatende grond waar de meeste andere vaste planten mokken. Wat ze niet verdragen, is een natte, zware bodem in de winter. In Nederland is dat dus de eerste vraag die je jezelf moet stellen: hoe nat is die plek in januari?

Half september is een goed moment om lupinen te zaaien. De grond is nog warm, de najaarsregen doet het gietwerk, en het zaad heeft de hele winter om zich te settelen. Het meeste van wat nu volgt, heb ik geleerd door precies die eerste vijf planten kwijt te raken.

Wat voor plant is de lupine?

Lupinen zijn geliefd om hun hoge, kleurrijke bloemkaarsen. Ze komen oorspronkelijk uit Noord-Amerika; slechts enkele soorten komen uit Europa. De bekendste in Nederland is de vaste lupine, Lupinus polyphyllus, en dat is ook degene die je langs snelwegen en in bermen ziet woekeren.

Ze hoort bij de vlinderbloemenfamilie en wordt tussen de 0,5 en 1,5 meter hoog. Ze is er in tientallen kleuren en is een effectieve bodemverbeteraar: de diepe wortels breken verdichte grond open en brengen stikstof in de bodem.

Twee dingen moet je weten. De meeste lupinen zijn giftig, de witte lupine hieronder uitgezonderd, dus zet ze niet waar kleine kinderen alles in hun mond stoppen. En omdat ze na de bloei enorm veel zaad zet, verspreidt ze zich krachtig in de natuur, waardoor ze als invasieve soort geldt. In een gewone tuin op afstand van natuurgebied is dat geen probleem, maar woon je aan de rand van een duin- of heidegebied, knip de zaadstengels dan af voordat ze openspringen.

De verschillende soorten lupine

Botanisch zijn er meerdere soorten:

• Vaste lupine (Lupinus polyphyllus): meerjarig, in veel kleuren, de meest voorkomende in tuin en natuur.
• Boomlupine (Lupinus arboreus): een altijdgroene struik met blauwe tot paarse bloemen.
• Regenbooglupine (Lupinus × regalis): een kruising tussen boomlupine en vaste lupine, en niet invasief.
• Gele lupine (Lupinus luteus) en smalbladige lupine (Lupinus angustifolius): eenjarig, vooral als groenbemester in de landbouw.
• Witte lupine (Lupinus albus): wordt als veevoer geteeld; de zaden zijn na koken ook voor mensen eetbaar.

Waar zet je lupinen?

Geef lupinen volle zon, of op zijn minst een plek die het grootste deel van de dag zon krijgt, dan worden de stelen stevig en de kaarsen vol. In te diepe schaduw wordt de plant ijl en bloeit ze schamel.

De grond moet vooral goed doorlatend zijn. De lupine is een van de weinige vaste planten die magere, wat zanderige grond echt verkiest boven rijke tuinaarde. Bemest ze niet met stikstofrijke mest, want stikstof haalt ze zelf uit de lucht via haar wortels.

Zware, natte klei is de meest voorkomende oorzaak van lupinen die de winter niet halen. Woon je op klei of veen, verbeter de plek dan met grof zand of grind, of plant ze op een verhoogd bed. Het is het extra werk waard.

Zet lupinen ook niet te dicht op andere planten: die stevige wortels nemen veel ruimte in en verstikken kleinere buren gemakkelijk. Maak liever een apart lupinenvak. En geef ze een plekje met wat luwte, zodat de hoge stelen niet in de wind knappen.

Lupinen zaaien

Zaai lupinenzaad in het najaar. Schuur de zaadhuid licht op met schuurpapier of week het zaad een etmaal in lauw water, dan kiemt het veel gewilliger. Zaai in potjes of op een zaaibed en houd de grond gelijkmatig vochtig.

Uit zaad opgekweekte lupinen bloeien meestal pas in hun tweede jaar. Dat vraagt geduld, maar het is verreweg de goedkoopste manier om aan een hele groep te komen, en de kleurverschillen die je krijgt zijn juist leuk.

In zaad staat er op dit moment één lupine in de winkel, en dat is een andere soort dan de vaste lupine hierboven: een eenjarige, die je in het voorjaar zaait en dezelfde zomer al ziet bloeien. Wil je nu iets zaaien voor volgend jaar, kijk dan verder naar beneden bij het gezelschap.

Lupine 'Avalune Red-White' (zaden)

Een compacte, eenjarige lupine met korte, tweekleurige bloemaren in kersenrood en wit. Ze bloeit snel, zo'n elf tot twaalf weken na het zaaien, dus je hoeft niet het tweede jaar af te wachten. Zaai oppervlakkig of dek de zaden maar heel licht af, want licht helpt bij de kieming, en plant uit als de vorst voorbij is. Blijf snijden, dan komen er nieuwe scheuten, en de kleur houdt goed bij drogen.

☀️ zonnige plek

Bekijk 'Avalune Red-White' →

Lupinen planten

Wortelnaakte lupinen kun je in principe elk moment planten, behalve wanneer de grond bevroren is, maar najaar en voorjaar geven de beste start. Zet ze zo snel mogelijk na ontvangst in de grond, zodat de wortels niet uitdrogen.

1. Graaf een ruim plantgat, diep genoeg om de wortels recht te laten hangen zonder te knikken.
2. Woel de bodem van het gat los zodat de wortels makkelijk grip krijgen. Is je grond erg kleiig, meng er dan wat zand doorheen.
3. Zet de plant in het gat, vul aan met aarde en druk die licht aan. De wortelhals komt gelijk met het maaiveld te liggen.
4. Geef flink water, zeker als je in de zomer plant, en houd de grond de eerste weken gelijkmatig vochtig.

Zet meerdere planten op 40 tot 50 cm van elkaar, dan vormen ze een mooie dichte groep. De penwortel houdt niet van verplanten, dus kies de plek meteen met zorg.

Verzorging en water geven

Gevestigde lupinen zijn dankzij hun diepe penwortel verrassend droogtebestendig. Geef nieuw geplante exemplaren het eerste seizoen regelmatig water en laat het daarna aan de natuur over. Houd wel de hoge soorten in de gaten op winderige plekken: een onopvallend stokje redt de bloemkaars van een zomerse regenbui.

In het voorjaar volstaat een dun laagje compost. Meer voeding is zelden nodig, en te veel mest geeft weelderig blad ten koste van de bloemen. Erger nog: een rijke, humusrijke bodem houdt in de winter water vast, en dat was precies wat mijn eerste vijf de kop kostte.

De meeste soorten zijn winterhard en hebben geen winterbedekking nodig. Staat een plant heel open, dan kun je haar met wat dennentakken, stro of afgevallen blad afdekken.

Zo bloeien ze langer, en nog een keer

Lupinen bloeien van juni tot augustus. Het geheim van een lang lupinenseizoen heet uitknippen. Knip de eerste bloemkaars weg zodra hij is uitgebloeid, vóórdat de plant zaad zet. Dan steekt ze haar energie in nieuwe zijscheuten en beloont ze je vaak met een tweede, wat kleinere bloei in september.

• Knip verwelkte kaarsen doorlopend weg in juni en juli.
• Laat aan het eind van het seizoen een paar kaarsen staan als je wilt dat ze zichzelf uitzaaien.
• Snijd de hele plant tot een paar centimeter terug wanneer het blad in het najaar geel wordt.

Twee kwalen om op te letten

De lupineluis is een grote, grijzige luis die dicht opeen langs steel en kaars gaat zitten. Spuit ze met een harde waterstraal weg zodra je ze ziet, of veeg ze met je vingers af. Meeldauw herken je aan een witgrijze, melige aanslag op het blad bij droog en warm weer: zet de planten luchtig uit elkaar en geef water bij de wortel. Snoei je de plant na de bloei terug, dan blijf je op de frisse hergroei meestal van allebei gevrijwaard.

Zaaien in september: lupine en gezelschap

Lupinen komen het mooist uit naast soorten die van diezelfde zonnige, schrale plek houden. Duizendblad, korenbloem, klaproos en schurftkruid zijn de klassieke metgezellen: ze willen alle vier weinig voeding en veel licht. Korenbloem en klaproos kun je nu nog rechtstreeks buiten zaaien; duizendblad en schurftkruid zet ik liever in het voorjaar in potjes. Let op: de vier hieronder zijn de buren, geen andere lupinen.

Blauwe korenbloem (zaden)

Korenbloem 'Victoria', met dat felle, onmiskenbare blauw dat elke border iets ouderwets geeft. Winterhard en eenjarig, perfect als snijbloem, en de margrietachtige bloemen trekken bestuivers. Ze wil dezelfde plek als de lupine: volle zon en goed doorlatende grond.

☀️ volle zon

Bekijk de korenbloemzaden →

Klaproos 'Pandora' (zaden)

Een bijzondere klaproos die van diep bordeauxrood naar rozerood verkleurt, vaak met zilvergrijze strepen op de onderste kroonbladeren, zodat geen twee planten hetzelfde zijn. Het mooist bij directe zaai in natuurlijke groepen: dun op het oppervlak, licht aandrukken, nauwelijks bedekken. Verplanten haat ze, dus zaai waar ze moet staan.

☀️ volle zon

Bekijk 'Pandora' →

Duizendblad 'Summer Pastels Mix' (zaden)

Platte trossen in roze, perzik, geel en crème op een winterharde vaste plant die weinig van je vraagt. Ze bloeit van de zomer tot de vroege herfst en staat mooi in borders, randen en een stukje bloemenweide. Uitstekend als snijbloem en in droogboeketten, en bestuivers vinden haar goed.

🌷 zomer tot vroege herfst · ☀️ volle zon

Bekijk 'Summer Pastels Mix' →

Schurftkruid 'Oxford Blue' (zaden)

Inktblauwe speldenkussenbloemen op fijne, luchtige stelen, en een van de betrouwbaarste snijbloemen uit zaad. Voorzaaien binnen geeft de vroegste bloei; top de jonge planten voor meer stelen en blijf snijden, dan bloeit ze de hele zomer en tot in het najaar door. Water bij de basis, niet over het blad.

🌷 hele zomer tot in het najaar · ☀️ volle zon

Bekijk 'Oxford Blue' →

Vermeerderen doe je niet door te delen; die diepe wortel laat zich niet splitsen. Laat een paar zaadkaarsen staan en de plant regelt het zelf, of oogst het zaad en zaai het gericht. Zaailingen krijgen niet altijd de kleur van de moederplant, dus je border verandert langzaam van tint. Wil je een kleur behouden, neem dan stek.

Een zonnige plek, magere grond en af en toe de schaar: veel meer vragen lupinen niet om jarenlang de mooiste kleurstrepen van de vroege zomer te geven.

Bekijk alle bloemenzaden →

Assortiment en beschikbaarheid kunnen veranderen.